Καθώς στα προηγούμενα άρθρα της στήλης αυτής καταπιαστήκαμε με τους δύο πιο βασικούς τομείς έρευνας της αλιευτικής οικολογίας, την αύξηση και την αναπαραγωγή, σε αυτό το άρθρο θα γίνει προσπάθεια προσθήκης ενός ακόμα κομματιού στο παζλ της βιολογικής γνώσης των ψαριών. Γιατί άραγε τα ψάρια μεταναστεύουν, πώς, πότε και σε τι χωρική κλίμακα;
Ας δώσουμε αρχικά έναν ορισμό ως προς το τι περιλαμβάνει ο όρος μετανάστευση. Θα μπορούσε να ειπωθεί πως όταν αναφερόμαστε σε μεταναστεύσεις ψαριών ή ζώων γενικότερα, ως άνθρωποι έχουμε στο μυαλό μας μαζικές, περιοδικές μετακινήσεις μεγάλης κλίμακας οι οποίες διακρίνονται για τη συνέπεια τους ως προς τη χρονική περίοδο κατά την οποία συμβαίνουν. Το ίδιον αυτό των μεταναστεύσεων χρησιμοποιείται δόλια από τον άνθρωπο αλλά και από άλλα είδη ζώων για την εξασφάλιση τροφής. Για παράδειγμα, οι καφέ αρκούδες στήνουν καρτέρια σε καταρράκτες σε συγκεκριμένες ημερομηνίες περιμένοντας τα μεταναστευτικά άλματα των σολομών του Ατλαντικού. Μόλις τα ψάρια βρεθούν για μερικά δευτερόλεπτα εκτός νερού, προσπαθώντας να ξεπεράσουν το εμπόδιο του καταρράκτη, εκείνες με ένα δυνατό χαστούκι στέλνουν τη λεία στη στεριά και από εκεί στο στομάχι τους. Ωστόσο, εκτός από τις μεταναστεύσεις μεγάλης κλίμακας που ακολουθούν ένα συγκεκριμένο ετήσιο πρότυπο υπάρχουν και πιο άτακτες και ασυνεπείς χρονικά μετατοπίσεις όπως αυτές που κάνει για παράδειγμα ένας Ροφός ο οποίος ψάχνει την τροφή του ή ενοχλείται από μία μεταβολή στις συνθήκες του ενδιαιτήματός του. Ας ονομάσουμε αυτές τις λιγότερο τακτικές μεταβολές της θέσης των ψαριών ως μετακινήσεις για να μην δημιουργείται σύγχυση τόσο στο κείμενο όσο και στο μυαλό του αναγνώστη.
Οι ιχθυολόγοι συνηθίζουν να κατηγοριοποιούν τα ψάρια λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο μετανάστευσης. Βάσει λοιπόν του συγκεκριμένου συστήματος κατηγοριοποίησης τα διάφορα είδη διακρίνονται σε ποταμόδρομα (αυτά που κινούνται μόνο σε γλυκό νερό), ωκεανόδρομα (αυτά που κινούνται μόνο σε αλμυρό νερό), διάδρομα (αυτά που ταξιδεύουν ανάμεσα σε γλυκό και αλμυρό νερό) και τα οποία διακρίνονται σε ανάδρομα (ζουν στη θάλασσα και ανεβαίνουν στα ποτάμια για να γεννήσουν), κατάδρομα (το αντίθετο των ανάδρομων και σε αυτά ανήκει το είδος του κέφαλου Chelon labrosus (McDowall, 1997) που κατακλύζει τις ακτές μας από Φλεβάρη μέχρι Απρίλη για να αποθέσει τα αυγά του) και τέλος σε αμφίδρομα (τα οποία κινούνται ανάμεσα στο όριο γλυκού και αλμυρού νερού χωρίς ωστόσο να συντρέχουν λόγοι αναπαραγωγής). Αυτή η κατηγοριοποίηση περιλαμβάνει τις κινήσεις που κάνουν τα ψάρια στην ενήλικη ζωή τους.
Τα ψάρια όμως μετακινούνται σε μεγάλες αποστάσεις χωρίς τα ίδια να το έχουν επιλέξει. Αυτό συμβαίνει με τη μεταφορά των λαρβών (προνυμφικές μορφές των ψαριών) μέσω των ρευμάτων. Κατ’ αυτό τον τρόπο οι απόγονοι μιας στήρας μπορεί να μεταφερθούν σε κάποια ξέρα αρκετά μίλια μακριά από τον τόπο σύλληψής τους. Οι γόπες, οι μένουλες, οι καλόγριες και τα υπόλοιπα πλαγκτοφάγα είδη παίζουν το ρόλο «σώματος δίωξης παράνομης μετανάστευσης» περιορίζοντας κατά πολύ τον τελικό αριθμό των ατόμων που θα επιβιώσουν από αυτό το ταξίδι. Η παροχή λαρβών σε ανοικτά συστήματα όπως αυτά των ξερών είναι κρίσιμης σημασίας αφού αναπληρώνουν τις απώλειες λόγω θνησιμότητας (φυσικής ή ανθρωπογενούς) (Sponaugle & Cowen, 1996). Αν και αυτή η τακτική μετανάστευσης ενέχει αρκετούς κινδύνους για τα ανήμπορα νεαρά άτομα, εξασφαλίζει την όσο το δυνατόν ευρύτερη εξάπλωση του είδους. Αυτό είναι πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό για είδη των οποίων τα άτομα μένουν προσκολλημένα σε ένα χώρο περιορισμένου εύρους, με τον Ροφό να εμπίπτει σε αυτή την κατηγορία όπως θα αναλυθεί στο επόμενο άρθρο.
Γιατί όμως τα ψάρια και τα ζώα γενικότερα εμπλέκονται σε μια τέτοια διαδικασία μεγάλης κλίμακας μετακινήσεων η οποία εμπεριέχει μεγάλο ρίσκο τόσο από άποψη αυξημένης έκθεσης σε θήρευση όσο και από ενεργειακή άποψη αφού τα ποσά ενέργειας που απαιτούνται για τις μετακινήσεις αυτού του τύπου είναι τεράστια; Η απάντηση βρίσκεται στους μηχανισμούς της Εξέλιξης. Αυτές οι μετακινήσεις αυξάνουν τη λεγόμενη «δαρβινική προσαρμογή» των ειδών που επιλέγουν να τις πραγματοποιήσουν παρέχοντας αυξημένη δυνατότητα εύρεσης τροφής, αποφυγή δυσμενών συνθηκών στους τόπους αναχώρησης και μεγαλύτερη αναπαραγωγική επιτυχία στους τόπους άφιξης (Dodson, 1997). Προφανώς λοιπόν η «τυφλή» Εξέλιξη διείδε πως τα οφέλη ξεπερνούν το κόστος και από τότε ανάγκασε ορισμένα είδη σε αέναη εποχική μετακίνηση.
Οι γαλαζόφτεροι τόννοι επιδεικνύουν ένα θαυμαστό ετήσιο πρότυπο αναπαραγωγικής μετανάστευσης το οποίο αποκάλυψε η εργασία των Block et al. (2005). Το είδος Thunnus thynnus αποτελείται από δύο γενετικά διακριτούς πληθυσμούς (Boustany et al., 2007) οι οποίοι συγχέονται στα διατροφικά πεδία του Β. Ατλαντικού, αλλά ως δια μαγείας διαχωρίζονται όταν φτάσει η ώρα της αναπαραγωγής στις αρχές της άνοιξης. Ο ένας πληθυσμός αναπαράγεται στις ανατολικές ακτές της Β. Αμερικής ενώ ο δεύτερος εισέρχεται στη λεκάνη της Μεσογείου για τον ίδιο λόγο. Αυτή η μετακίνηση συμβαίνει με φοβερή ακρίβεια χωρικά και χρονικά σαν τα ψάρια να φέρουν μέσα τους έναν εκλεπτυσμένο «γενετικό υπολογιστή». Αξίζει να σημειωθεί πως για τη συγκεκριμένη εργασία μαρκαρίστηκαν με πομπούς gps περίπου 1.000 ψάρια τα οποία ακολουθήθηκαν από την ερευνητική ομάδα για μια περίοδο οχτώ ετών. Τα περισσότερα από τα ψάρια που αλιεύει ένας ψαροκυνηγός στη Μεσόγειο μπορεί να θεωρηθεί σύμφωνα με τον ορισμό που διατυπώθηκε παραπάνω πως δεν πραγματοποιούν μεγάλης κλίμακας διατροφικές ή αναπαραγωγικές μεταναστεύσεις. Εξαίρεση σε αυτό αποτελούν τα μαγιάτικα, οι τόννοι όπως προαναφέρθηκε και γενικότερα τα μέλη της οικογένειας Scombridae.
Όσον αφορά στα πρότυπα των μεταναστεύσεων-μετακινήσεων των υπόλοιπων ειδών που ενδιαφέρουν τον ψαροκυνηγό της Μεσογείου (αν και ο γαλαζόφτερος τόννος δεν πρέπει να θεωρείται ως ένα από αυτά, αποτελώντας μέχρι σήμερα μια μόδα και όχι μέρος της καθημερινότητας του μεσογειακού ψαροκυνηγού) θα αναφερθούμε στο επόμενο άρθρο της σειράς.
Βιβλιογραφία
Block, B.A., Teo, S.L.H., Walli, A., Boustany, A., Stokesbury, M.J.W., Farwell, C.J., Weng, K.C., Dewar, H., and Williams, T.D. (2005). Electronic tagging and population structure of Atlantic bluefin tuna. Nature 434(7037): 1121-1127.
Boustany, A., Reeb, C., Teo, S.L.H., DeMetrio, G., and Block, B.A. (2007). Genetic data and electronic tagging indicate that the Gulf of Mexico and Mediterranean Sea are reproductively isolated stocks of bluefin tuna (Thunnus thynnus). Collect. Vol. Sci. Pap. ICCAT, 60(4): 1154-1159.
Dodson J.J. (1997). Fish migration: an evolutionary perspective. In: Godin J.G.J. (ed) Behavioural Ecology of Teleost Fishes, Oxford. University Press, Oxford, pp. 10-12.
McDowall, R.M. (1997). The evolution of diadromy in fishes (revisited) and its place in phylogenetic analysis. Rev. Fish Biol. Fish. 7(4):443-462.
Sponaugle, S. and R.K. Cowen (1996). Nearshore patterns of coral reef fish larval supply to Barbados, West. Indies. Mar. Ecol. Prog. Ser. 133(1): 13-28.
