Ολοκληρώνοντας τη σειρά των άρθρων περί αναπαραγωγής των σημαντικότερων ειδών, από άποψη κύρους για τους ελεύθερους δύτες και ψαροκυνηγούς της Μεσογείου, θα αναφερθούμε στα είδη Epinephelus aeneus, Epinephelus costae και Seriola dumerili.
Epinephelus aeneus (σφυρίδα)
Η σφυρίδα, σύμφωνα με την έρευνα των Brusle & Brusle (1976) που πραγματοποιήθηκε στις ακτές της Τυνησίας για τη σεξουαλικότητα του είδους, ανήκει στα πρωτόγυνα ερμαφρόδιτα είδη. Στη νότιο Μεσόγειο, πάλι στις ακτές της Τυνησίας, αναφέρεται ότι τα θηλυκά άτομα φθάνουν σε αναπαραγωγική ωριμότητα όταν το ολικό μήκος τους αγγίξει τα 50 με 60 cm (Bouain et al., 1983) που αντιστοιχεί σε βάρος 1,5 με 3kg, ενώ η μεταστροφή του φύλου συμβαίνει κατά το 10ο με 13ο έτος της ηλικίας τους που αντιστοιχεί σε βάρη 6 έως 15 kg . Οι Brusle & Brusle (1976) αναφέρουν ωστόσο πως η αναπαραγωγική ωριμότητα του είδους επιτυγχάνεται όταν τα ψάρια ζυγίζουν 3 με 5 kg. Σύμφωνα με την ίδια εργασία η μεταστροφή του φύλου από θηλυκό σε αρσενικό συμβαίνει σε ψάρια με βάρος πάνω από 6 kg. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού με βάρος πάνω από 9 kg θα πρέπει να θεωρείται πως έχει μεταστραφεί σεξουαλικά σε αρσενικά άτομα.
Η περίοδος αναπαραγωγής συμπίπτει με αυτή του Ροφού και επιτελείται κατά τους καλοκαιρινούς μήνες με αποκορύφωμα το δίμηνο Ιουλίου – Αυγούστου (Brusle & Brusle, 1976). Αυτό καταδεικνύει τη στενή εξελικτική συγγένεια ανάμεσα στα δύο είδη αλλά δημιουργεί και προβλήματα ανταγωνισμού μεταξύ των νεαρών μορφών των ψαριών.
Το καλοκαίρι του 2009 και συγκεκριμένα το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Αυγούστου υπήρξα τυχερός μάρτυρας μιας τεράστιας, πιθανότατα αναπαραγωγικής, συνεύρεσης αυτού του είδους. Τουλάχιστον 50 ψάρια με μεγέθη από 6 έως 25kg αιωρούνταν στον επικλινή λασπώδη βυθό σε βάθη από 30 μέχρι 40 μέτρα. Το μικρότερο από τα δύο ψάρια που συλλήφθηκαν (με βάρος περίπου 8 kg) έφερε μεγάλες και κατά τα φαινόμενα ώριμες θηλυκές γονάδες, ενώ το μεγαλύτερο με βάρος περίπου 12 kg ήταν αρσενικό και αυτό με ευμεγέθεις γονάδες. Το γεγονός ότι τα ψάρια μετά από τρεις εβδομάδες δεν βρίσκονταν στο ίδιο σημείο ενισχύει τις υποψίες πως το είδος αυτό δημιουργεί μεγάλες αναπαραγωγικές συγκεντρώσεις σε κάποια hot spots (αν και αυτό αποτελεί μία προωθημένη εικασία που δεν στηρίζεται σε επιστημονική γνώση) τα οποία όταν ένας ψαροκυνηγός γνωρίζει θα πρέπει να θεωρείται τυχερός διότι τα γνωρίζει και άτυχος γιατί η φύση του τού επιβάλλει να τα ψαρέψει - ευτυχώς κάπου εδώ παρεμβάλλεται η γνώση και η νόηση για όσους τις διαθέτουν…
Epinephelus costae (στήρα)
Όπως και τα δύο προηγούμενα μέλη της οικογένειας των Σερρανιδών (ο Ροφός και η σφυρίδα) έτσι και η στήρα χαρακτηρίζεται ως πρωτόγυνο ερμαφρόδιτο είδος. Τα θηλυκά άτομα επιτυγχάνουν την αναπαραγωγική ωριμότητα στα 33cm ολικού μήκους και ηλικία 4 ετών (Lakkis & Sabour, 2007) που αντιστοιχεί σε ψάρια βάρους περίπου ενός κιλού. Η σεξουαλική μεταστροφή συμβαίνει όταν τα ψάρια φθάσουν σε βάρος 2 με 2,5 kg. Η αναπαραγωγή λαμβάνει χώρα κατά το δίμηνο Αυγούστου – Σεπτεμβρίου σύμφωνα με τον Bouain (1980).
Έχει παρατηρηθεί στο συγκεκριμένο είδος ένα φαινόμενο φυλετικού διμορφισμού το οποίο γίνεται εντονότερο κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγής. Τα θηλυκά διαθέτουν πιο σκούρο καφέ χρώμα σε όλο το σώμα τους, ενώ τα αρσενικά φέρουν το έντονο κίτρινο μπάλωμα, λευκή κοιλιά που διαχωρίζεται εμφανώς από την καφέ ράχη (Heemstra & Randall, 1993). Είμαι σχεδόν βέβαιος ότι οι περισσότεροι ψαροκυνηγοί και ελεύθεροι δύτες έχουν παρατηρήσει κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, κυρίως σε μεσοπέλαγες ξέρες και προεκτάσεις κάβων, κοπάδια από στήρες να επιδεικνύουν τις κάτασπρες κοιλιές τους κολυμπώντας σχεδόν πλάγια στα μεσόνερα. Αυτή η συμπεριφορά εντείνεται τα μεσημέρια του Αυγούστου, τουλάχιστον στα δικά μου κυνηγοτόπια και υποθέτω πως τα αρσενικά άτομα μέσω της διαδικασίας αυτής θέλουν να επιδείξουν στις θηλυκές πόσο εύρωστα και ακμαία είναι και να τις ειδοποιήσουν πως η ώρα της αναπαραγωγής έχει φτάσει (άλλη μια προωθημένη εικασία). Αν σκεφτούμε μάλιστα πως τα ίδια αρσενικά κάποτε υπήρξαν και ως θηλυκά τότε πρέπει να θεωρήσουμε a priori πως γνωρίζουν επακριβώς «αυτό που θέλουν οι γυναίκες».
Seriola dumerili (μαγιάτικο)
Οι de la Gandara & Garcia-Gomez (2004) αναφέρουν πως πρόκειται για είδος που φέρει ξεχωριστά τα δύο φύλα (γονοχωριστικό). Στην ίδια εργασία αναφέρεται ως ηλικία αναπαραγωγικής ωριμότητας τα 3 χρόνια για τα αρσενικά και τα 4 χρόνια για τα θηλυκά. Αυτές οι ηλικίες μεταφράζονται σε βάρη σώματος 6 και 11kg αντίστοιχα. Ως περίοδος αναπαραγωγής για τη Μεσόγειο αναφέρεται το χρονικό διάστημα από το Μάιο μέχρι τον Ιούλιο. Οι Jerez et al. (2006) αναφέρουν πως η αναπαραγωγή έλαβε χώρα για ψάρια σε αιχμαλωσία στα Κανάρια σε θερμοκρασίες από 19 μέχρι 24ο C.
Μεταστροφή φύλου
Αν διαβάσατε τα προηγούμενα άρθρα της σειράς θα αντιληφθήκατε πως η αλλαγή φύλου στα ψάρια δεν είναι και τόσο σπάνιο φαινόμενο. Οι συμπαθείς Σερρανίδες χρησιμοποιούν επιτυχημένα και κατά κόρον τη συγκεκριμένη τακτική. Όμως τι είναι άραγε αυτό που οδηγεί ένα ψάρι στο να… αλλάξει στρατόπεδο; Η επικρατούσα θεωρία υποστηρίζει πως η φυσική επιλογή ευνοεί την αλλαγή φύλου όταν η αναπαραγωγική επιτυχία του οργανισμού αυξάνεται περισσότερο με το μέγεθος για το αρσενικό ή το θηλυκό φύλο (size – advantage model) (Giselin, 1969). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή ένας Ροφός βάρους 16kg θα πρέπει να είναι πιο επιτυχημένος αναπαραγωγικά ως αρσενικό παρά ως θηλυκό άτομο. Το αντίθετο θα πρέπει να συμβαίνει με ένα άτομο του είδους που ζυγίζει 5kg. Δημογραφικοί, κοινωνικοί και παράγοντες σχετικοί με το πρότυπο αναπαραγωγής σχετίζονται με το μονοπάτι που θα επιλέξει το κάθε είδος ανάμεσα στον πρωτόγυνο, πρώτανδρο ή σύγχρονο ερμαφροδιτισμό και στο γονοχωρισμό. Ο Warner (1984) αναφέρει πως ο πρωτόγυνος ερμαφροδιτισμός ευνοείται σε είδη όπου μεγάλα αρσενικά άτομα διεκδικούν τα θηλυκά θέλοντας να είναι οι μόνοι επικυρίαρχοι επί της αναπαραγωγής των. Έτσι ένας αρσενικός Ροφός θα αποτραπεί από το να φλερτάρει μία θηλυκή σύντροφο ενός μεγαλύτερου ψαριού. Έχει βρεθεί ότι τα αρσενικά ειδών που αναπαράγονται με πρωτόγυνο ερμαφροδιτισμό διαθέτουν μικρότερους όρχεις σε σχέση με άλλα είδη τα οποία αναπαράγονται γονοχωριστικά. Αυτό συμβαίνει διότι τα αρσενικά στην πρώτη περίπτωση λόγω αυξημένου μεγέθους μειώνουν τον ανταγωνισμό σπέρματος, αφού μονοπωλούν τα θηλυκά απωθώντας από την περιοχή αναπαραγωγής τα μικρότερα αρσενικά (Molloy et al. 2007). Έτσι, με μειωμένη παραγωγή γαμετών έχουν τη δυνατότητα να αναπαραχθούν εξίσου καλά σε σχέση με άλλα είδη στα οποία τα αρσενικά ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το ποιο θα γονιμοποιήσει τα θηλυκά.
Βιβλιογραφία
Bouain A. 1980. Sexualite et cycle sexuel des merous (Poissons, Teleosteens, Serranides) des Cotes du Sud Tunisien. Bull. Off. Natl. Peches (Tunisia), 4(2) : 215-229.
Bouain, A., Y. Siau, & J.P. Quignard. 1983. The Groupers off the southeastern coasts of Tunisia. First part: Systematic and Ecobiology. Peche Marit., 62(1262):276-280.
Brusle J. & Brusle S. 1976. Contribution to the study of the reproduction of two species of grouper (Epinephelus aeneus and E.guaza) from the coasts of Tunisia. Rapp. P.V. Reun., Comm. Int. Explor. Sci. Mer Mediterr.,Monaco, 23(8) : 49-50.
de la Gandara, F. & A. Garcia-Gomez 2004. Reproduction of Seriola dumerili in captivity: experiences and related problems. In: Advances in biotechnologies apllied to the reproduction of captive fish. University of Bari. 26-27 MARZO 2004.
Ghiselin, M. T. 1969. The evolution of hermaphroditism among animals. Quarterly Review of Biology 44:189–208.
Heemstra, P.C. & J.E. Randall 1993. FAO species catalogue. Vol. 16. Groupers of the world (family Serranidae, subfamily Epinephelinae). An annotated and illustrated catalogue of the grouper, rockcod, hind, coral grouper and lyretail species known to date. FAO Fish. Synop. 125(16):382 p.
Jerez S., M. Samper, F.J. Santamaria, J.E. Villamandos, J.R. Cejas, & B.C. Felipe. 2006. Natural spawning of greater amberjack (Seriola dumerili) kept in captivity in the Canary Islands. Aquaculture 252:199-207.
Lakkis S. & W. Sabour 2007. Distribution and Ecology of Groupers in Syro-Lebanese coastal waters: are they endangered or menaced ? In: Francour P., Gratiot J (Eds). 2007. Second International Symposium on the Mediterranean Groupers. Nice University publ., May 10-13th 2007, Nice: 154 pp.
Molloy, P.R., Goodwin, N.B., Cote, I.M., Reynolds, J.D. & M.J.G. Gage 2007. Sperm competition and sex change: A comparative analysis across fishes,Evolution, 61, 640-652.
Warner, R. R. 1984. Mating behavior and hermaphroditism in coral reef fishes. American Scientist 72:128–136.
