Στο προηγούμενο άρθρο της σειράς έγινε συζήτηση για τους λόγους για τους οποίους πολλά είδη ψαριών αναγκάζονται ή επιλέγουν να μετακινηθούν άλλοτε σε ευρύτερη κλίμακα και πιο συστηματικά (μεταναστεύσεις) και άλλοτε σε μικρότερη κλίμακα και πιο άναρχα (μετακινήσεις). Σε αυτό το άρθρο θα παρατεθούν στοιχεία από την υπάρχουσα βιβλιογραφία για μερικά από τα είδη που αφορούν τον μεσογειακό ψαροκυνηγό και θα γίνει προσπάθεια κριτικής ανάλυσής τους υπό το πρίσμα της αειφορικής διαχείρισης των ψαρότοπων επί των οποίων επιδρά συνήθως η υποβρύχια αλιεία.

Δυστυχώς η εγγενής δυσκολία του εγχειρήματος της άμεσης παρακολούθησης των ψαριών στο φυσικό τους περιβάλλον καθιστά περιορισμένο τον όγκο της πληροφορίας που αφορά στο πραγματευόμενο θέμα. Ο αναγνώστης εδώ πρέπει να σκεφτεί πως δεν μιλάμε για βύσσωνες, αντιλόπες, φλαμίνγκο και λοιπά χερσαία ζώα αλλά για Στήρες και Ροφούς στο θαλάσσιο περιβάλλον με όποιες διαφοροποιήσεις μπορεί αυτό να συνεπάγεται ως προς τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται και το κόστος αυτών. Μάλιστα, ο συγκεκριμένος τομέας έρευνας δείχνει να μην μπορεί να προσελκύσει τα απαιτούμενα κεφάλαια για τη διεξαγωγή συστηματικών και εμπεριστατωμένων μελετών πιθανότατα επειδή έχουμε την τάση ως είδος να θεωρούμε πως ότι δεν βλέπουμε μάλλον δεν μας αφορά. Συστηματική, πολυδάπανη και πολυετή εξαίρεση αποτελεί η έρευνα για τους τόνους, αφού πρόκειται για ένα είδος «κλειδιού» στην παγκόσμια αλιευτική οικονομία. Ευτυχώς, η εξέλιξη της τεχνολογίας της ακουστικής τηλεμετρίας έχει δώσει μερικά αποτελέσματα τα τελευταία χρόνια (Spedicato et al., 2003). Ωστόσο, τα μονοπάτια της Στήρας και του Ροφού θα μείνουν πιθανότατα για αρκετά χρόνια ακόμη στο ημίφως και στις προφορικές εικασίες των ψαράδων. Ίσως να είναι καλύτερα έτσι…
Ας δούμε όμως μερικά ενδιαφέροντα στοιχεία για μερικά από τα είδη που μας αφορούν.

Epinephelus marginatus

Η εμμονή των αναφορών μου να έχουν πάντα ως πρώτο παράδειγμα το Ροφό έχει διττή σημασία. Κατά πρώτο λόγο, αυτό έχει να κάνει με την επιβεβλημένη (από τη συνείδησή μου) απόδοση τιμών στο συγκεκριμένο είδος για την υψηλή ανθεκτικότητά ως προς την αλιευτική πίεση που έχει δεχτεί, κυρίως από τους ψαροκυνηγούς, νόμιμους ή παράνομους (αν και οι δεύτεροι δεν νομίζω ότι εμπίπτουν σε αυτό που ορίζει η λέξη ψαροκυνηγός), αλλά και για την υψηλή ποιότητα των αναμνήσεων που προσέφερε, προσφέρει και θα συνεχίσει(;) να προσφέρει ο Ροφός στους ψαροκυνηγούς ανά τη Μεσόγειο. Κατά δεύτερο λόγο, έχει ως σκοπό να προσδώσει εμφατικό χαρακτήρα στο μήνυμα: «Μην πυροβολείτε το Ροφό» (κατά το «μην πυροβολείτε τον πιανίστα»). Αυτός αποτελεί τον ενορχηστρωτή του Μεσογειακού κυνηγιού στον ύφαλο, αυτός αποτελεί την αρχή, τη μέση και το τέλος αυτής της «σπουδαίας και τελείας πράξης». Ασφαλώς η παραπάνω διατύπωση δεν αποτελεί αφορισμό- για να προληφθεί οποιαδήποτε έκλειψη της ως τέτοιου-αλλά μια εύλογη παραίνεση προς εκλέπτυνση των αλιευτικών μας πρακτικών.
Τα μεγάλα άτομα του είδους, σύμφωνα με τη μελέτη των Pastor et al. (2009), η οποία διεξάχθηκε σε θαλάσσιο πάρκο της Γαλλίας (Cerbere-Banyuls) κατά τη διάρκεια του χειμώνα του έτους 2005-2006, παρουσιάζουν μικρή κινητικότητα της τάξης μερικών εκατοντάδων μέτρων και δείχνουν να «δεσμεύονται» σε μια περιορισμένη περιοχή. Επίσης, οι μετακινήσεις τους παρουσιάζουν υψηλή ευαισθησία στις ατμοσφαιρικές μεταβολές. Τα μικρότερα άτομα μετακινούνται σαφώς περισσότερο. Οι Bolognari et al. (1971) παρατήρησαν πως το εύρος βάθους στο οποίο κινείται το είδος αυτό κυμαίνεται από 0 έως 250m. Ωστόσο, οι συγκεντρώσεις του μειώνονται δραματικά μετά τα 50m βάθους (Brusle, 1985). Σε αυτή τη ζώνη βάθους ψάρια όλων των μεγεθών παρατηρούνται συχνά κατά τη θερινή περίοδο, όμως φαίνεται πως τα μικρότερα και μεσαίου μεγέθους άτομα μετακινούνται κατά τη χειμερινή περίοδο ή δεν καθίσταται δυνατή η παρατήρησή τους λόγω κρυπτικής συμπεριφοράς. Αυτό όμως δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό για τα μεγάλα αρσενικά (Harmelin & Harmelin-Vivien, 1998). Τα μικρότερα και μεσαίου μεγέθους άτομα τείνουν να επιλέγουν τη ρηχότερη ζώνη (0-15m), ενώ το βάθος φαίνεται να σχετίζεται θετικά με το μέγεθος των ατόμων. Οι Waschkewitz & Wirtz (1990) από μελέτη τους στη νήσο Madeira παρατήρησαν πως τα άτομα μιας συγκεκριμένης αποικίας Ροφών δεν υπόκεινται καθόλου στην ταλαιπωρία της εποχικής αλλαγής ενδιαιτήματος παραμένοντας όλο το χρόνο γύρω από το ίδιο σημείο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η δυνατότητα των Ροφών να εντοπίζουν ακριβώς την περιοχή από την οποία απομακρύνθηκαν με παγίδες, ενώ έχουν επανεισαχθεί στη θάλασσα μίλια μακριά από το σημείο σύλληψης (Lembo et al., 1999).

Ασφαλώς, όπως και στις υπόλοιπες πτυχές της ζωής των ψαριών (βλέπε αύξηση και αναπαραγωγή), έτσι και για τις μετακινήσεις των ψαριών πρέπει να υποψιαστούμε πως οι ιδιαίτερες οικολογικές συνθήκες του κάθε ενδιαιτήματος διαδραματίζουν ιδιαίτερο ρόλο. Είναι πιθανό σε περιοχές μικρότερου γεωγραφικού πλάτους, όπου οι διακυμάνσεις στη θερμοκρασία των νερών είναι μικρές και το θερμοκλινές ανεπαίσθητο, οι μετακινήσεις να γίνονται σε πολύ μικρότερη κλίμακα ανάμεσα στις εποχές, σε σύγκριση με τις βορειότερες περιοχές, όπου ένα συγκεκριμένο είδος μπορεί να εμφανίζει πολύ πιο έντονη κινητικότητα.

Για τις μετακινήσεις των Ροφών είμαι πεπεισμένος πως το θερμοκλινές αποτελεί τον πλέον καθοριστικό παράγοντα. Ψαρεύοντας για πολλά χρόνια τον ίδιο ύφαλο στη Ν. Κέρκυρα έχω βγάλει πολύ χρήσιμα συμπεράσματα. Πρόκειται για μια υποβρύχια προέκταση της ξηράς, η οποία ανοίγεται για σχεδόν 3 μίλια προς το πέλαγος με ομαλή κλίση. Προς το τέλος του υφάλου, πριν αυτός βυθιστεί σε σεβαστό βάθος, υπάρχουν δύο τεράστιες πέτρες που σχηματίζουν ευρύχωρα θαλάμια στο εσωτερικό τους σε βάθος 20 με 27 μέτρα. Οι ιδανικές αυτές φωλιές παραμένουν πλέον άδειες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Μόλις όμως το θερμοκλινές αγγίξει την κορυφή τους φιλοξενούν ακόμα και στις μέρες μας πάνω από 4 ή 5 μεγάλους Ροφούς. Όσες φορές ανυπόμονα και πρώιμα προσπάθησα να επισκεφτώ τα θαλάμια αυτά πάντα έφυγα απογοητευμένος, γιατί γνώριζα πως έπρεπε να βγάλω το φαΐ μου με πιο δύσκολο τρόπο κολυμπώντας αμέτρητες ώρες στις απέραντες ρηχές ανοιχτωσιές του υφάλου! Η ανυπομονησία μου πλέον έχει στραφεί, όσον αφορά στο συγκεκριμένο σημείο, στις δύσκολες συναγρίδες που ανεβάζει ο τόπος, όλως τυχαίως(;) μαζί με τους Ροφούς. Υποθέτω πως αν υπάρχει το alter ego του συγκεκριμένου υφάλου κάπου στην Κρήτη πιθανόν τα ψάρια να βρίσκονταν στις πέτρες αυτές για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα κατά τη διάρκεια του έτους (περιμένοντας τον αφανισμό τους…).

Epinephelus alexandrinus

Το είδος αυτό, αν και συγγενικό του προηγούμενου, διαθέτει πιο ισχυρή κολυμβητική προσωπικότητα. Αυτό θα περιμέναμε να έχει επιπτώσεις στη μεταναστευτική του συμπεριφορά. Πράγματι οι  Waschkewitz & Wirtz (1990) παρατηρώντας ένα συγκεκριμένο μεγάλο άτομο του είδους με ιδιαίτερη προσήλωση για οχτώ συνεχόμενα έτη διαπίστωσαν πως το ψάρι αυτό εγκαθίστατο κάθε αρχή του φθινοπώρου σε ένα συγκεκριμένο σημείο από το οποίο αποχωρούσε κάθε Απρίλη. Το υπόλοιπο χρονικό διάστημα οι επιστήμονες εικάζουν πως το ψάρι μετακινούνταν προς κάποιο, άγνωστο σε αυτούς, σημείο αναπαραγωγής. Ωστόσο, στο ίδιο σημείο από το οποίο αναχωρούσε το συγκεκριμένο άτομο την άνοιξη παρέμεναν για όλο το χρόνο άλλα άτομα του ίδιου είδους διαφόρων μεγεθών. Αυτή η παρατήρηση καθιστά πολύ δύσκολη τη διατύπωση ενός γενικευμένου μοντέλου μεταναστευτικής συμπεριφοράς, αφού είναι πιθανό κάποια άτομα του πληθυσμού μιας ευρύτερης περιοχής να μετακινούνται πιο συστηματικά από και προς σημεία αναπαραγωγής, ενώ άλλα να χρησιμοποιούν ως πεδία αναπαραγωγής και διατροφής τα ίδια σημεία αποφεύγοντας τις μεγάλες μετακινήσεις. Σημειωτέον πως το προαναφερθέν ψάρι όντας ήδη πολύ μεγάλο, κατά τη διάρκεια των οχτώ ετών που διήρκεσε η παρατήρησή του παρουσίασε σχεδόν μηδενική αύξηση στο μέγεθός του.
Το δύσκολο ερώτημα που τίθεται είναι αν τα ψάρια του είδους ανανεώνονται σε περιοχές όπου παρουσιάζουν υψηλές συγκεντρώσεις (πιθανότατα αναπαραγωγικά πεδία) και με τι ρυθμό μπορεί αυτό να συμβαίνει. Αυτές οι περιοχές είναι συνήθως πιο προσβάσιμες στους ψαροκυνηγούς, καθώς προσεγγίζονται από τα ψάρια κατά τους καλοκαιρινούς μήνες (όπου οι συνθήκες για βαθιά ελεύθερη κατάδυση είναι πιο ιδανικές από κάθε άλλη εποχή) και συνήθως βρίσκονται πιο ρηχά από τα πεδία διαχείμασης. Μια σύνοψη των ερωτημάτων που μπορεί να έχουν προκύψει από αυτή τη σειρά των άρθρων, καθώς και των πιθανών απαντήσεων που αντιστοιχούν σε αυτά θα δοθεί σε επόμενο άρθρο.

Epinephelus aeneus

Για το είδος αυτό έχουν καταγραφεί τάσεις πραγματικής εποχικής μετανάστευσης στα νερά της Σενεγάλης. Τα ψάρια μπορούν να φέρουν εις πέρας μεγάλες ομαδικές μεταναστεύσεις για να εκμεταλλευτούν σημαντικά τροφοπεδία (Cury & Roy, 1988). Μεγάλης κλίμακας μετακινήσεις έχουν παρατηρηθεί και στη Μεσόγειο. Το Μάρτιο του 2006 ένα μεγάλο άτομο του είδους πιάστηκε στις ακτές της Κροατίας σχεδόν 400 χιλιόμετρα βορειότερα από το βορειότερο άκρο της μέχρι τότε καταγεγραμμένης διασποράς του είδους (Dulcic et al., 2006). Μπορεί λοιπόν να ειπωθεί πως οι Σφυρίδες διαθέτουν την ισχυρότερη δυναμική εποικισμού νέων περιοχών σε σύγκριση με τις υπόλοιπες σερρανίδες.

Diplodus sargus

Μία έρευνα που διεξάχθηκε στις πορτογαλικές ακτές έδειξε πως η πλειοψηφία των ατόμων του πληθυσμού που μελετήθηκε παρουσιάζει ισχυρή προσκόλληση σε συγκεκριμένες περιοχές. Μόνο ένα ψάρι από τα σημασμένα βρέθηκε σε αρκετά μεγάλη απόσταση (12 km) (Abecasis et al., 2009). Ωστόσο, επειδή η έρευνα αφορούσε ανώριμα άτομα θα πρέπει να διατυπώνεται με επιφύλαξη η άποψη πως οι πληθυσμοί του είδους δεν πραγματοποιούν σημαντικής κλίμακας εποχικές μεταναστεύσεις από και προς τα αναπαραγωγικά πεδία.

Λίγες σκέψεις

Πραγματικά αυτό το είδος απειλείται με εξαφάνιση και μεταναστεύει συνεχώς από έξω προς το εσωτερικό του κρανίου μου. Είδα κάποιο βράδυ ένα όνειρο. Και στο όνειρο είδα έναν κύκλο. Έναν κύκλο από Ροφούς. Πολλοί από αυτούς μου φάνηκαν γνωστοί. Αν είχα περισσότερο χρόνο και φως στη διάθεσή μου ίσως να αναγνώριζα και τους υπόλοιπους. Ήταν όλοι τους νεκροί, υποψιάστηκα πως εγώ τους είχα σκοτώσει, αλλά έδειχναν να κινούν τις βεντάλιες τους και τις ουρές και να ανοιγοκλείνουν τα βραγχιακά επικαλύμματα. Κολυμπούσαν με τη χάρη που τους διακρίνει, σοβαροί και μεγαλοπρεπείς. Κάποιες αμυχές στα σώματά τους φάνταζαν σαν μετάλλια μιας δύσκολης ζωής. Στη μέση του κύκλου ήμουν εγώ. Δεν μπορούσα να καταλάβω ποια στιγμή της μέρας διαδραματιζόταν όλο αυτό και υπήρχαν κρυφές γωνίες παντού. Όπως όλα τα όνειρα, έτσι και αυτό ήταν άχρονο και σκαιό. Κάποια στιγμή ο κύκλος έπαψε να περιστρέφεται. Ένα ψάρι ξεπρόβαλε και φαντάστηκα πως ήταν ο αρχηγός. Σίγουρα δεν ήταν το μεγαλύτερο που υπήρχε εκεί. Αποσπάστηκε από τον κύκλο, αυτός ξαναέκλεισε και πλέον όλα τα ψάρια κοίταζαν προς το μέρος μου. Ο κατά τα φαινόμενα αρχηγός κολύμπησε προς εμένα. Τότε διέκρινα τις λεπτομέρειες στο σώμα του. Ήταν ασπρισμένο, ταλαιπωρημένο από μάχη στα βράχια, με οστρακοειδή και σκολόπεντρες να τρώνε την κοιλιά του απ’ όπου κρέμονταν έντερα. Μια σκουριασμένη βέργα υπήρχε καρφωμένη στην πλάτη του. Με κοίταξε και παρ’ όλο που τα μάτια του ήταν θολά το βλέμμα του με διαπερνούσε. Τον θυμήθηκα αμέσως. Ήταν ο μοναδικός Ροφός που μου έμεινε μέσα σε θαλάμι όλα αυτά τα χρόνια. Τρεις μέρες πάλεψα να τον βγάλω και την τέταρτη η εικόνα που αντίκρισα δεν απείχε πολύ από αυτή που έβλεπα εκείνη τη στιγμή μπροστά μου.

«Τι θέλεις;», με ρώτησε και την ερώτηση φάνηκε να μου απευθύνει το σύνολο των ψαριών.

«Σας ευχαριστώ που με βρήκατε», τα λόγια έμοιασαν να ξεπηδούν αυτόματα από το στόμα μου.

«Τι θέλεις να πάρεις από εμάς;», ξαναρώτησε και πάλι η ερώτηση φάνηκε πως προήλθε από το σύνολο.

Είμαι προστατευμένος τώρα, σκέφτηκα, αφού τα θυμάμαι όλα αυτά. Προστατευμένος από τη φθορά του χρόνου. Πόσο τυχαία, περίπλοκη και σκοτεινή! Δεν είναι η ζωή; Σαν τη μετακίνηση ενός ψαριού.

«Δεν θέλω να πάρω κάτι», απάντησα, «μόνο να δώσω μπορώ», «ευγνωμοσύνη και συμπάθεια, μόνο αυτά δυστυχώς μπορώ να δώσω», «ελπίζω να φτάνουν», και αυτό έμεινε αναπάντητο από το Ροφό.

Είναι καλύτερα να πιστεύω πως φτάνουν, σκέφτηκα, και βγήκα από το όνειρό μου…

Η ιδέα του κύκλου και του ονείρου είναι δανεισμένη από το τραγούδι του Δήμου Μούτση «Το όνειρο», το οποίο περιέχεται στο δίσκο «Να!» (1987).


Βιβλιογραφία    
Abecasis D, Bentes L, Erzini K (2009) Home range, residency and movements of Diplodus sargus and Diplodus vulgaris in a coastal lagoon: Connectivity between nursery and adult habitats. Estuarine Coastal and Shelf Science 85 (4): 525-529
Bolognari, A., Buta, G., Cavallaro, G. (1971). Risultati delle pescate effettuate nel quadriennio 1967-70 nei mari della Calabria meridionale e della Sicilia orientale. Boll. Pesca Piscicol. ldrobiol. , 26( 1 -2): 21 -42.
Brusle J. 1985. Expose synoptique des donnees biologiques sur les merous Epinephelus aeneus (Geoffroy Saint Hilaire, 1809) et Epinephelus guaza (Linnaeus, 1758) de l'Ocean Atlantique et de la Mediterranee. Rapport FAO. 64p.
Cury, P. and Roy, C. 1988. Migration saisonniere du thiof (Epinephelus aeneus) au Senegal: influence des upwellings senegalais et mauritanien. Oceanologica Acta 11((1)): 25-36.
Dulcic J., Tutman P., Caleta M. 2006. Northernmost occurrence of the white grouper, Epinephelus aeneus (Perciformes: Serranidae), in the Mediterranean area. Acta Ichthyologica et Piscatoria 36: 73–75.
Harmelin J.G., Harmelin-Vivien M. 1998. A review on habitat, diet and growth of the dusky grouper, Epinephelus marginatus (Lowe, 1834). in : Symposium International sur les Merous de Mediterranee. Proc. Of a Symposium, 5-7 nov. 1998, at Ile des Embiez, France. Mem. Inst. Oceanogr. P. Ricard : 83-94.
Lembo G., Fleming I.A., Okland F., Carbonara P., Spedicato M.T. 1999. Site fidelity of the dusky grouper Epinephelus marginatus (Lowe, 1834) studied by acoustic telemetry. in : Symposium International sur les Merous de Mediterranee. Proc. of a Symposium, 5-7 nov. 1998, at Ile des Embiez, France, Mem. Inst. Oceanogr. P. Ricard : 111-118.
Pastor J., Verdoit-Jarraya M., Astruch P., Dalias N., Nelva Pasqual JS., Saragoni G. & Lenfant P. 2009. Acoustic telemetry survey of the dusky grouper (Epinephelus marginatus) in the Marine Reserve of Cerbere-Banyuls: informations on the territoriality of this emblematic species. C.R. Biologies, 332 (8): 732-740.
Spedicato M., Carbonara P., Lembo G. 2005. Insight into the homing behaviour of the dusky grouper (Epinephelus marginatus, Lowe, 1834) around the island of Ustica, Italy. Spedicato M.T., Lembo G., Marmulla G. (eds), Rome (Italy) : FAO/COISPA : 103 p.
Waschkewitz R., Wirtz P. 1990. Annual migration and return to the same site by an individual grouper, Epinephelus alexandrinus (Pisces, Serranidae). J. Fish. Biol., 36(5): 781-782.