Εξετάζοντας τις θαυμαστές βιολογικές οντότητες που ονομάστηκαν από εμάς ως ψάρια (άραγε αυτά το γνωρίζουν;) θα ήταν μεγάλη παράλειψη να μην αναφερθούμε στους τρόπους με τους οποίους εξασφαλίζουν εδώ και 400 περίπου  εκατομμύρια χρόνια την ύπαρξή τους επάνω στον πλανήτη μας.
Η αναπαραγωγή των ψαριών αποτελεί μια πολυποίκιλη διαδικασία, ενώ ανάμεσα στα διάφορα είδη συναντάμε ένα πλήθος σεξουαλικών συμπεριφορών. Αυτό που πρέπει να πούμε είναι πως πιθανότατα αυτή η μεγάλη ποικιλία αναπαραγωγικών προτύπων δεν οφείλεται σε κάποιο καπρίτσιο της Εξέλιξης, αλλά απεικονίζει την μεγάλη διαφοροποίηση ανάμεσα στις μορφές των ειδών και στα ενδιαιτήματα που που αυτά κλήθηκαν να καταλάβουν κατά τη διάρκεια των τελευταίων τετρακοσίων εκατομμυρίων χρόνων.

Επώαση, εκκόλαψη, γέννηση
Ως προς τη γέννηση των απογόνων διακρίνονται τρεις πρακτικές. Η πρώτη και πιο διαδεδομένη ανάμεσα στους Οστεϊχθύες είναι αυτή της ωοτοκίας. Κατά την ωοτοκία το θηλυκό γεννά εκατομμύρια αυγά στο υπόστρωμα αναπαραγωγής, ενώ το αρσενικό τα ραντίζει με το σπέρμα. Το βασικότερο μειονέκτημα της ωοτοκίας είναι πως οι γονείς δεν έχουν απόλυτο έλεγχο ως προς το πού θα καταλήξουν τα γεννητικά τους προϊόντα και αν αυτά θα συναντηθούν μεταξύ τους. Ωστόσο η κατάσταση εξισορροπείται λόγω του πολύ μεγάλου αριθμού θηλυκών και αρσενικών γαμετών. Η δεύτερη πρακτική είναι αυτή της ωοζωοτοκίας. Εδώ η γονιμοποιήση συμβαίνει εσωτερικά του θηλυκού. Το έμβρυο τρέφεται από τη λέκιθο όπως θα συνέβαινε και κατά την ωοτοκία.Τελικά γεννιούνται λάρβες οι οποίες όμως έχουν επωαστεί και εκκολαφθεί στο εσωτερικό του σώματος της μητέρας. Το σαφές πλεονέκτημα εδώ έγκειται στο ότι τα αυγά δεν βρίσκονται εκτεθειμένα στο περιβάλλον αλλά προστατεύονται στο εσωτερικό του σώματος της μητέρας. Μειονεκτεί όμως αυτή η πρακτική στο ότι δεν είναι δυνατή η παραγωγή μεγάλου αριθμού αυγών όπως κατά την ωοτοκία. Τρίτη και τελευταία πρακτική είναι αυτή της ζωοτοκίας, η οποία είναι διαδεδομένη στους καρχαρίες. Κατ’ αυτή η γονιμοποιήση πραγματοποιείται και πάλι εσωτερικά ωστόσο η θρέψη των εμβρύων γίνεται όχι με τη λέκιθο αλλά μέσω ενός είδους πλακούντα. Τελικά γεννιούνται πλήρως ανεπτυγμένα νεαρά άτομα που έχουν ξεπεράσει το στάδιο της λάρβας. Μικρές παραλλαγές των προαναφερθέντων συναντώνται ανάμεσα στα διάφορα είδη (π.χ. η απλακουντική ζωοτοκία όπου γεννιούνται πλήρως ανεπτυγμένα νεαρά άτομα τα οποία όμως τρέφονταν κατά την επώασή τους με μη γονιμοποιημένα αυγά ή ακόμα και με τα ίδια τους τα αδέρφια!).

Σεξουαλική συμπεριφορά
Ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της αναπαράγωγης των ψαριών, καθώς εκπλήσσει με την ποικιλοτροπία του και σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγεί στη δημιουργία ενδιαφερουσών-μάλλον και φαιδρών-αναγωγών και συσχετίσεων με τη δικιά μας σεξουαλική συμπεριφορά! Υπάρχουν λοιπόν είδη τα οποία αναπαράγωνται με τον παραδοσιακό (για εμάς τους ανθρώπους) τρόπο όντας γονοχωριστικά, δηλαδή τα θηλυκά και τα αρσενικά άτομα είναι σαφώς διαχωρισμένα από την αρχή εώς το τέλος της ζωής τους. Από εδώ και πέρα όμως τα πράγματα περιπλέκονται για τον κοινό νου. Κάποια είδη είναι ερμαφρόδιτα – και όχι μόνο τα είδη ψαριών της λίμνης όπου ενώθηκαν ο Ερμαφρόδιτος με τη νύμφη Σαλμακίδα – φέρουν δηλαδή και θηλυκό και αρσενικό αναπαραγωγικό σύστημα. Τα εξελικτικά αίτια της ύπαρξης του ερμαφροδιτισμού συνοψίζει ο Ghiselin (1969) και ως ένα από αυτά θεωρείται η δυσκολία εξεύρεσης ερωτικού συντρόφου στην τρισδιάστατη απεραντοσύνη του υγρού μέσου. Κάποια άλλα είναι επίσης ερμαφρόδιτα, ωστόσο μπορούν να χαρακτηρίζονται ως πρώτανδρα ή ως πρωτόγυνα αναλόγως αν εκδηλώνουν πρώτα το αρσενικό ή το θηλυκό φύλο αντίστοιχα. Όμως σε κάποια φάση της ζωής τους υπόκεινται σε αλλαγή φύλου. Διαφορετικοί πληθυσμοί του ίδιου είδους μπορεί να εκδηλώνουν και διαφορετικές σεξουαλικές συμπεριφορές. Για παράδειγμα, ένας πληθυσμός μπορεί να συμπεριφέρεται γονοχωριστικά, ενώ κάποιος άλλος να υπόκειται σε αλλαγή φύλου. Η ποικιλία δεν εξαντλείται μόνο στη φυσιολογία της αναπαραγωγής αλλα παίρνει και ηθολογικές διαστάσεις. Παρουσιάζονται λοιπόν διάφορα συμπεριφορικά πρότυπα τα οποία μπορεί να περιλαμβάνουν τη δημιουργία χαρεμιών από τα πιο μεγαλόσωμα αρσενικά ή την εμφάνιση χωροκρατικότητας κατά την αναπαραγωγική περίοδο. Το είδος Porichthys notatus παρουσιάζει μια πολύ ιδιαίτερη προσέγγιση ως προς το φλερτ των αρσενικών προς τα θηλυκά. Παρατηρούνται δύο τύποι αρσενικών, με τον πρώτο να είναι κατά 8 φορές πιο μεγαλόσωμος από το δεύτερο τύπο και να είναι ικανότερος στο τραγούδι (τα αρσενικά αυτού του είδους μπορούν να χρησιμοποιούν τη νηκτική τους κύστη για την παραγωγή κάποιων ήχων κατά την αναπαραγωγική περίοδο), ενώ εκτός από τα παραπάνω χαρίσματα μπορεί να φτιάχνει και περίτεχνες φωλιές που χρησιμεύουν ως μπουντουάρ! Ο δεύτερος τύπος δεν είναι ούτε τόσο νοικοκύρης ούτε καλός τραγουδιστής, απλά διαθέτει 7 φορές μεγαλύτερους όρχεις και μια τυχοδιωκτική συμπεριφορά που φαίνεται πως αρέσει στο θηλυκό φύλο. Μπουκάρει μέσα στις φωλιές, κλέβει τα θηλυκά των νοικοκυραίων και αν προλάβει τα γονιμοποιεί! Τα στοιχεία αυτά αναφέρονται στην εργασία των Brantley & Bass (1994) και κάλλιστα θα μπορούσαν να μας υπενθυμίζουν πως παρά την κοινωνική μας εξέλιξη ως είδος η σεξουαλική μας συμπεριφορά (και μερικές ακόμη πτυχές της ζωής μας) διέπεται από πρωτογονισμό.
Αφού αναφερθήκαμε στα γενικά χαρακτηριστικά της αναπαραγωγής των ψαριών μπορούμε να εξειδικεύσουμε τη συζήτηση και να την κατευθύνουμε σε γνωστά μας είδη. Η πρώτη αναφορά θα γίνει για το είδος Epinephelus marginatus (Ροφός) και στο επόμενο τεύχος θα ακολουθήσουν και κάποια άλλα.

Epinephelus marginatus
Πρόκειται για πρωτόγυνο μονανδρικό (γεννιούνται μόνο ως θηλυκά) ερμαφρόδιτο είδος. Τα θηλυκά άτομα φτάνουν στην ωριμότητα  περίπου στα 5 kg σύμφωνα με τους Smith (1959), Atz(1964) και Brusle & Brusle(1975) (από Bouchereau et al 1975). Η ωριμότητα επέρχεται για τα θηλυκά κατά την ηλικία των 5 ετών σύμφωνα με τον Chauvet (1991) (από Andrade et al 2001), ενώ οι Marino et al (2001) δίνουν ως μέσο μήκος ωριμότητας τα 53 εκατοστά ολικού μήκους που αντιστοιχούν περίπου σε 3,5 kg βάρους, ενώ αναφέρεται πως η αναλογία θηλυκών προς αρσενικά ήταν 3,5:1. Οι Zabala et al (1997b) μεγαλώνουν την παραπάνω αναλογία στο 7:1. Η μεταστροφή του φύλου επέρχεται, σύμφωνα με τους Marino et al (2001), όταν τα ψάρια φθάσουν περίπου στα 11,3 kg. Ο Chauvet (1991) (από Andrade et al 2001) βρήκε πως η μεταστροφή του φύλου συμβαίνει ανάμεσα στο 9ο και 16ο της ηλίκιας του είδους με τα περισσότερα άτομα να αλλάζουν φύλο κατά το 12ο έτος της ζωής τους. Μέσα από την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για το συγκεκριμένο είδος. Δε βρέθηκε καμία πληροφορία που να επιβεβαιώνει τον ευρέως αποδεκτό μύθο πως οι μεγάλοι ροφοί είναι σεξουαλικά ανενεργοί, αν και η επιβεβαίωση του μύθου θα απάλλασσε από  ενοχές πολλούς από εμάς τους ψαροκυνηγούς ή τουλάχιστον όσους αναζητούν τέτοιου είδους άλλοθι για τις δραστηριότητές τους, αν και εφόσον το χρειάζονται. Μάλιστα οι Zabala et al (1997a) αναφέρουν πως συμμέτοχο σε διαδικασία αναπαραγωγής παρατηρήθηκε να είναι ένα αρσενικό άτομο με ολικό μήκος πάνω από 100 cm (αντιστοιχεί σε βάρος πάνω από 16 kg).
Όσον αφορά στις συνήθειες ζευγαρώματος του συγκεκριμένου είδους, οι δυο εργασίες των Zabala et al (1997a, 1997b) και αυτή των Marino et al (2001) περιέχουν αρκετές πληροφορίες. Ο Ροφός αναπαράγεται κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού από τον Ιούνιο μέχρι το Σεπτέμβρη. Τα αρσενικά κατά την αναπαραγωγική περίοδο εμφανίζουν έντονη χωροκρατικότητα επιτηρώντας τα εδάφη τους. Οι πιο κρίσιμες μέρες είναι αυτές γύρω από την πανσέληνο του Αυγούστου. Τα απογεύματα των ημερών αυτών και αφού πέσει ο ήλιος, έχουν παρατηρηθει ζεύγη ψαριών να στροβιλίζονται από το βυθό της ξέρας έως τα πιο ρηχά ζεστά νερά απελευθερώνοντας αυγά και σπέρμα. Μάλιστα, έχουν αναφερθεί μεγάλα κοπάδια από μελανούρια ακριβώς κάτω από τα περιπτυσσόμενα ψάρια τα οποία συλλέγουν τα αυγά ως μάννα εξ ουρανού. Οι διαδικασίες ζευγαρώματος και αναπαραγωγής του Ροφού διακρίνονται από υψηλή περιπλοκότητα και καθίστανται εξαιρετικά εύθραυστες υπό το βάρος της ανθρώπινης παρουσίας. Συνεπώς καλό θα ήταν τουλάχιστον όσοι θεωρούν τους εαυτούς τους συμμέτοχους (και όχι απλούς άρπαγες) στη βιολογική αλυσίδα να σεβαστούν το χώρο και το χρόνο που διεκδικεί το συγκεκριμένο είδος στη μάχη που δίνει για αναπαραγωγή και επιβίωση. Εξάλλου κάπου κοντά στα ώριμα ζευγάρια των Ροφών θα βρίσκονται τα μελανούρια. Κυνηγήστε τα χωρίς αναστολές…

Βιβλιογραφία
Andrade A.B., Machado L.F., Hostim-Silva M. & J.P. Barreiros, 2003. Reproductive biology of the dusky grouper Epinephelus marg i n a t u s (Lowe, 1834). Braz. Arch .Biol. Technol., 46: 373-381.
Brantley RK, Bass AH 1994. Alternative male spawning tactics and acoustic signals in the plainfin midshipman fish Porichthys notatus Girard (Teleostei, Batrachoididae). Ethology 96:213– 232.
Bouchereau, J.L., Body P.  and C. Chauvet 1999. Growth in the dusky grouper Epinephelus marginatus (Linnaeus, 1758) (Teleostei, Serranidae) in the Natural Marine Reserve of Lavezzi Islands, Corsica, France. Sci. Mar. 63(1):71-77.
Ghiselin, M.T. 1969. The evolution of hermaphroditism among animals, Q. Rev. Biol. 44 (1969), pp. 189–208.
Marino G, Azzurro E, Finoia MG, Messina MT, Massari A and A. Mandich 2001. Reproduction in the dusky grouper from southern Mediterranean. J Fish Biol.58:909–927.
Zabala, M., A. Garcia-Rubies, P. Louisy & E. Sala 1997a. Spawning behaviour of the Mediterranean dusky grouper Epinephelus marginatus (Lowe, 1834) (Pisces,
Serranidae) in the Medes islands Marine Reserve (NW Mediterranean, Spain).
Scientia Marina, 61: 65-77.
Zabala, M., P. Louisy, A. Garcia -Rubies & V. Gracia 1997b. Socio-behavioural context of reproduction in the Mediterranean dusky grouper Epinephelus marginatus (Lowe, 1834) (Pisces, Serranidae) in the Medes islands Marine Reserve (NW Mediterranean, Spain). Scientia Marina, 61: 79-89.